vrijdag 21 juli 2017

maskerade | a bush of ghosts

Eno & Byrne's My Life In The Bush Of Ghosts en Paul Bogaers' expositie met dezelfde titel in Foam

In 1980 verscheen de elpee My Life In The Bush Of Ghosts van Brian Eno & David Byrne: een geweldig klinkend amalgaam van koortsige percussie, funky slaggitaartjes en vervreemdende synthesizergeluiden. Daaroverheen plaatsten Eno en Byrne 'geleende' (zang-)stemmen van onder andere Arabische en Afrikaanse origine. Ook de titel was 'geleend' en afkomstig van een roman van de Nigeriaanse schrijver Amos Tutuola. De plaat werd vanwege dat leentjebuur spelen niet overal even enthousiast ontvangen: wie dachten die meneer Eno en die meneer Byrne wel dat ze waren om zomaar niet-westerse stemmen te kunnen gebruiken? Dit was je reinste cultural appropriation! Ons is die discussie toentertijd grotendeels ontgaan: we vonden het gewoon een toffe plaat (en vinden dat nog steeds.) Een plaat bovendien die ons, en we waren lang niet de enigen, ertoe deed besluiten om ook eens naar échte Afrikaanse en Arabische muziek te luisteren. Daarmee ging voor ons en vele anderen een hele nieuwe wereld open.

Schrijvers, filmmakers, muzikanten en beeldend kunstenaars kijken om zich heen, halen hun inspiratie van waar het ze goeddunkt en beschouwen 'grenzen' daarbij eerder als een uitdaging dan als een restrictie. Voorbeelden genoeg. En we verwachten ook niet anders van kunstenaars: zij zijn immers onze ogen en oren, zij openen de vensters naar de wereld om ons heen. En daar is van zichzelf niets mis mee. Problematisch wordt cultural appropriation - culturele toe-eigening - als een kunstwerk negatieve (voor-)oordelen over andere culturen bevestigt of als het neigt naar exploitatie en/of 'kolonisatie' daarvan. Dan gaat het een heel ander soort grens over en het is een goede zaak dat daar, in het kielzog van de debatten rondom heikele thema’s als Zwarte Piet en het nationale slavernijverleden, steeds meer aandacht voor is. Maar het is een moeilijke discussie: de grens tussen cultural appropriation en cultural celebration is lang niet altijd even duidelijk.

Aan onze komende tentoonstelling Maskerade in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt werken zeven kunstenaars mee. Sommigen van hen tonen werk over 'maskeren' in de meer algemene zin, anderen laten zich heel duidelijk inspireren door maskers uit Afrikaanse en andere niet-westerse culturen. Zij hebben zich in die culturen verdiept, zijn gefascineerd geraakt door bepaalde visuele en/of inhoudelijke kenmerken daarvan en weten die te vertalen in hun eigen werk. Dat doen ze, voor zover wij dat kunnen beoordelen, op respectvolle wijze. Raakt Maskerade aan cultural appropriation? Wij denken dat dat wel meevalt, maar wellicht denken anderen daar anders over. Als de tentoonstelling zich zou afspelen in bijvoorbeeld CBK Amsterdam zouden we wellicht een lezing of een debat hierover kunnen organiseren. De etalages van Kunsttraject daarentegen, waar wij met deze tentoonstelling te gast zijn, zijn daarvoor toch veel minder geschikt, verspreid als ze liggen over een 'gewone' woonbuurt en vanwege hun bescheiden formaat. Maar wie weet steekt het thema de kop op bij langslopende buurtbewoners en ontstaat er een levendig straatdebat.

Toen Maskerade-deelnemer Paul Bogaers tweeëneenhalf jaar geleden een solo-tentoonstelling had in Foam, noemde hij die naar één van zijn favoriete platen: My Life In The Bush Of Ghosts. Die titel was uiterst toepasselijk, want ook Bogaers verwerkt sinds enige tijd allerlei Afrikaanse beeldkenmerken in zijn (foto-)kunst en ook bij hem leidt dat tot de combinatie van overduidelijk westers construct enerzijds en een zeer bepalende ‘antropologische’ sfeer anderzijds. De geschiedenis herhaalde zich toen Paul Bogaers, net als Eno en Byrne 35 jaar eerder, het cultural appropriation-verwijt aan zijn broek kreeg. Die term was voor hem nieuw en reden om zich erin te verdiepen. In een recent nummer van muziek- en kunstmagazine Gonzo Circus zegt hij daarover: "Ik laat me als kunstenaar zeker beïnvloeden door van alles om mij heen, waaronder andere culturen. Maar dat vind ik iets anders van botte toe-eigening. [...] Cultuur is niet statisch, maar constant in verandering – Nederland is nu ook heel anders dan vijftig jaar geleden, laat staan tweehonderd jaar terug. Invloeden uit andere culturen hebben daar een grote rol in gespeeld. Kunst kan juist verbindingen leggen die er voorheen niet waren [...] Maar het is absoluut belangrijk dat het debat over culturele toe-eigening gevoerd wordt, over wat wel en wat niet kan. Het is een heilloze weg om je in je eigen cultuur op te sluiten, maar je moet elkaars cultuur met respect benaderen." Daar sluiten wij ons graag bij aan.

Maskerade – maskers in kunst en de kunst van het masker | m.m.v. Carin Baeten | Paul Bogaers | Serge Game | Hoax | Guda Koster | Carmen Schabracq | Charlotte Schleiffert | Klaas de Jonge
Van 8 september t/m 10 november in de Kunsttraject-etalages in de Staatsliedenbuurt Amsterdam-West | Met steun van het Amsterdams Fonds voor de Kunst en stadsdeel West